Yazı serimizin ikinci yazısı ile karşınızdayım. Bu yazımızda artık kolları sıvayıp kod yazmaya başlayacağız. Üç dersin sonunda kendimizi program yazabilecek gibi hissedebilmemiz için kod yazmamız şart. bu ikinci dersimizde, temel C++ yapılarından bahsedeceğiz. cin ve cout fonksiyonları, değişkenler, aritmetik işleçler, mantıksal işleçler, kullanıcı arayüzü ve if - else yapısı ile yazı serimizin ikinci yazısını noktalayacağız. Böylece basit mantığa dayalı C++ programlarını yazabilir hale geleceğiz. Örneğin son bölümde bir öğretmenin öğrencilerinin geçip geçmediğini tespit edebilmesi için düşünülmüş bir uygulama yazacağız. Tekrar uyarmakta fayda görüyorum. Mutlaka okuduklarınızı uygulayın.

Dos tabanlı C++ programlamada kullanacağımız iki temel fonksiyondur cin ve cout fonksiyonları. Görevleri ise;

Olarak özetlenebilir. Çoğu yeni programcı iki fonksiyonun işlevini karıştırmaktadır ancak bunların karışmaması gayet basittir. Eğer ekrana herhangi bir şey yazdıracaksanız bunu cout fonksiyonu ile yaparsınız. Eğer kullanıcıdan bir bilgi alacaksanız bunu cin fonksiyonuyla yaparsınız. Unutulmaması gereken nokta şudur;

cin ve cout fonksiyonlarının da kendine kendine göre bir yazım kuralı vardır ve aşağıdaki gibidir.

Bu fonksiyonlarda değişken 1, değişken 2, şeklinde gösterilen yerlere, isimlendirilmiş değişkenler veya kelimeler gelir. “<<” ve “>>” yazımlarını art arda kullanarak istediğimiz kadar değişkeni kullanıcıdan alabilir veya ekrana yazdırabiliriz. Her iki satırın sonunun “;” karakteri ile bittiğine dikkatinizi çekmek istiyorum. Bu bir önceki bölümde anlattığımız C++ dilbilgisi zorunluluğudur. Bu fonksiyonlarda birden fazla değişken kullanılabileceği gibi sadece tek bir değişkende kullanılabilir.

Gelelim bu fonksiyonların nasıl çalıştığına;

cout  fonksiyonu ile sabit yazıların yazılabileceğini söylemiştik. Peki bunun ne gibi bir faydası olabilir? Diyelim ki yazdığınız program ile kullanıcıdan bir sayı girilmesini bekliyorsunuz ancak kullanıcı bundan nasıl haberdar olacak? Yahut bir işlem iki sayı girildi ve siz bu iki sayı ile bir matematiksel işlem yaparak sonucu ekrana yazdınız ancak bu sayının neyi ifade ettiğini kullanıcı nasıl anlayacak? İşte burada kullanıcı arayüzü kavramı devreye giriyor. Dos tabanlı programlama yaptığımızdan dolayı kullanıcı arayüzümüz de standart yazılardan oluşan bir kullanıcı arayüzü olacaktır. Bunu da bize Cout fonksiyonu sağlar. Yazılan C++ programındaki süreç genelde üç aşamalı olacaktır. Bu aşamalar;

Bu süreci şöyle bir örnek ile açıklayabiliriz.

Örnek 1: Kullanıcıdan iki sayı alan ve bu iki sayının çarpımını ekrana yazan bir program yazınız.

Cevap 1:  Programımızın gidişatı şöyle olacaktır. Kullanıcıdan önce cout fonksiyonu kullanılarak birinci sayının istendiği belirtilecek ve cin fonksiyonu ile birinci sayı alınacak. Sonra cout fonksiyonu ile ikinci sayı istenecek ve cin fonksiyonu ile ikinci sayı alınacak. İki sayı çarpılacak ve son olarak cout fonksiyonu ile iki sayının çarpımı ekrana yazdırılacak. Şimdi Dev C++ programında yazılmış olan Şekil.1 deki kodumuzu inceleyelim. İlk aklınıza takılan şey herhalde “//” ile başlayan satırların ne olduğudur. Bu satırlar yorum satırlarıdır. 

C++ programlama dilinde yorum satırları kod olarak görülmezler ve program derlenirken işleme alınmazlar. Bu satırların tek faydası programcının kendi için veya başkası için hatırlatıcı olmasıdır. Aradan uzun bir süre geçtiğinde yazdığınız kodların manasını hatırlamakta zorluk çekebilirsiniz fakat yorum satırları ile bu bir sorun olmaktan çıkar. Gelelim program kodumuzun açıklanmasına.

Şekil.1

• A ile gösterilen kod bloğunda, programımızda kullanacağımız değişkenlerin belirtilmesi yapılır. Değişkenler int cinsinden tanımlanmıştır yani tam sayıdır. İleride değişken cinslerini göreceğiz.
  • a değişkeni birinci sayıyı
  • b değişkeni ikinci sayıyı
  • carpim değişkeni ise iki sayının çarpım sonucunu

Bellekte saklamak için kullanılır.

• B ile gösterilen kod bloğunda kullanıcı önceden belirttiğimiz üç aşamalı süreçten ilki gerçekleşmektedir. cout fonksiyonları ile kullanıcıya hangi sayıların istendiği belirtilmiş, cin fonksiyonu ile kullanıcıdan belirtilen sayılar ve belleğe kaydedilmiştir.
• C ile gösterilen kod bloğunda, üç aşamalı süreçten ikincisi gerçekleşmektedir. Programımız bir çarpma programı olduğundan çarpma işlemi bu kod bloğunda yapılmaktadır.

D ile gösterilen kod bloğunda ise üç aşamalı sürecin son aşaması gerçekleşir. cout fonksiyonu ile önce ekrana yazılacak sayının ne olduğu ekrana yazılarak kullanıcıya belirtilir, ardından carpim isimli değişken ekrana yazılarak sonuç kullanıcıya gösterilir. Programımızın 2 ve  4 sayılarının çarpımını yaptıktan sonraki ekran çıktısı şekil.2 deki gibi olacaktır.


Şekil.2

Bu örnekte cin ve cout fonksiyonları arasındaki ince fark anlatılmaya çalışılmıştır. Program yazılmaya ilk başlandığında temel yapılan hatalardan birisi, cin fonksiyonu içerisine yazı girilerek, ekranda kullanıcıdan yazı istenmesidir. Böyle bir şey mümkün değildir. cin fonksiyonu ekrana yazı yazdıramaz. Sadece belleğe kayıt yapar.  Programımızdaki bir başka detaya geçelim. Eğer ekrana herhangi bir sabit yazı yazdırmak istiyorsanız iki çift tırnak içinde yazınızı yazarak ekrana yazdırabilirsiniz. Örneğin programınızın girişinde kullanıcıya merhaba! demek istiyorsunuz, o zaman aşağıdaki kod satırını yazabilirsiniz.

cout fonksiyonu içinde kullanılan parametreler ile ekrana yazılacak yazıların formatlanması sağlanır. Aşağıda bu parametreler ve görevleri yazmaktadır.

Bu parametreler cout fonksiyonu içinde olduğu gibi kullanılırlar. Bu parametrelin kullanımını bir örnek ile açıklayalım.

Örnek 2: Alfabenin ilk üç karakterini ekrana aşağıdaki gibi yazdıran programı yazınız:

Diğer parametreleri kod yazarak kendiniz deneyebilirsiniz. Ne derler? Buda ev ödevimiz olsun.

Şekil.8 de görüldüğü üzere, if-else yapısı, iki kısım halinde gösterilmiştir. A kısmı if yapısının olduğu kısımdır. B kısmı ise else yapısının olduğu kısımdır. Bu yazılım şeklideki püf noktaları şunlardır.C++ programlama dilinde bir çok değişken tipi bulunmaktadır. Bu değişkenlerin hepsini kapsamlı bir kaynakta bulabilirsiniz ancak ben burada en çok kullanılanlardan bahsederek bu bölümü çabukça geçmek istiyorum. Değişkenler kod yazılmadan önce tanımlanır ve tanımlandıktan sonra kullanılabilir. Tanımlanmadan kullanılan değişkenler olursa mutlaka hata mesajı alınacaktır. Bu sebeple unutmamamız gereken altın kural,  değişkenler programdan önce tanımlanmalıdır.Değişken tipleri ve ayrıntıları Şekil.5 deki tabloda verilmektedir.


Şekil.5

Değişkenler tanıtılırken birinci sütundaki isimleri gibi yazılarak tanıtılırlar. İkinci sütunda değişken tiplerinin açıklaması, üçüncü sütunda byte cinsinden ram de ne kadar yer tuttuğu yazmaktadır. Dördüncü ve son sütunda ise değişkenlerin alt ve üst sınırları belirtilmektedir. Bazı değişkenlerin alt ve üst sınırları signed ve unsigned olarak ayrılmaktadır. Bu ifadeler bulundukları değişken tipinin başına yazılır ve değişken’in işaretli veya işaretsiz olup olmadığını belirler. Örneğin eğer işaretsiz int tanımlanacaksa unsigned int yazılarak tanımlanır ve alt ve üst sahası buna göre değişir. char değişkeni karakterleri saklamak için kullanılır fakat sınır kısmında sayılarla belirlenmiş bir sınır görülmektedir. Bu sayılar karakterlerin sayısal karşılıklarıdır. ASCII karakter tablosundan bu karakterleri ve sayısal karşılıklarını bulabilirsiniz. float ve double değişkenler ise ondalıklı ve tam sayıları birlikte kullanabilmemizi sağlar.

Bu kadar çok değişken tipine neden ihtiyaç duyarız peki? Programlama yapılırken mükemmelleştirme(optimizasyon) en büyük hedeftir. Bellek kaynaklarını boş yere kullanmayan bir program daha iyi yazılmış bir programdır. Bu değişken tipleri ihtiyacın yanında mükemmelleştirme için gereklidir. Örneğin ince hesaplamaların yapılacağı bir programda int değişken yerine float kullanmak daha akıllıcadır. Böylece ondalıklı sonuçlar elde edilebilir ancak tam sayılı işlemlerin olduğu bir programda double kullanmak  boş yere bellek sarfiyatı yapmak demektir.

 

cin, cout ve değişkenler arasındaki iletişimi daha iyi kavrayabilmek için Şekil.6 ya bakmak yeterlidir. cin klavyeden aldığı bilgiyi değişkene kaydeder ve cout değişkende saklanan bilgiyi ekrana yazdırır. Bu cin ve cout arasındaki ilişkiyi son bir kez daha irdelemek açısından önemlidir.


Şekil.6

2.3. Aritmetik İşlemler:

C++ dilinde beş adet temel aritmetik işlem vardır. Bunlar aşağıda belirtilmiştir: 

• Toplama         : +
• Çıkarma         : -
• Çarpma          : *
• Bölme             : /
• Modül            : %

Bu beş temel işlem değişkenler üzerinde yapılabilir. Nitekim Örnek 2 de iki sayıyı çarpan programda çarpma işlemini kullanmıştık. Burada temel dört işlem dışında modül alma işlemi bulunmaktadır. Bununda matematiksel modül alma işleminden farkı yoktur. Kullanımı ise diğer dört işlemci ile aynıdır. Küçük bir örnek ile modül işlemini anlatalım.

C++ kodumuz içerisinde:

a=b%c;

şeklindeki bir satır, b’nin c’ye bölümünden kalan’ı a’ya kaydedecektir. Yani örneğin;

a=10%4;

satırı sonucunda 10 ‘un 4’ e bölümünden kalanı a’ya kaydedecektir. Yani a=2 olacaktır.

 

2.3.1. Değişkenin Üzerinde İşlem Yapma Mantığı

Burada programlamaya yeni başlayanların kafasını genelde karıştıran bir teknikten bahsedeceğim. Yazılıma yeni başlayanlar programlamadaki aritmetik işlemleri, normal aritmetik işlem çerçevesinde değerlendirirler ve aşağıdaki yazım şeklide kafaların karışmasına neden olur. Hemen aşağıdaki örneğe bakalım;

 

Normal Matematikte:

 

a=a+2 ifadesi

a-a=2

0=2

şeklinde sağlanmayacaktır.

 

C++ Dilinde:

 

a=a+2 ifadesi,

a’nın değerinin iki artmasını sağlar. Burada unutulmaması gereken şey şudur. C++ dilinde her zaman önce eşitliğin sağ tarafı çözümlenir ardından sol tarafına eşitlenir. Yani eşitliğin sol tarafında tek bir değişken vardır ve sağ tarafında ise işlemler vardır. Bu örnekte ilk önce eşitliğin sağ tarafı çözümlenerek sonuç, bellekte bir taşıyıcı bölgede saklanır. Ardından bu taşıyıcı bölgedeki değer, sol taraftaki değişkene eşitlenir. Yani bu işlem ile a bir önceki değeri vardır birde sonraki değeri. Bu işlem Şekil.7 de daha anlaşılır bir şekilde izah edilmektedir. Başlangıçta

A=5; olsun A=A+2 işlemi yukarından aşağı Şekil.7 deki gibi gerçekleşir.

Şekil.7

Görüldüğü üzere değişken’in kendi üzerinde işlem yapılabilmektedir. Bu işlem diğer aritmetik işlemciler içinde geçerlidir.

• A=A+2; //A’yı iki artırma
• A=A-2;  //A’yı iki azaltma
• A=A*2; //A’nın iki katını alma
• A=A/2; // A’yı ikiye bölme
• A=A%2; //A’nın 2 ye göre modülünü alma.

Bu işlemlerin aynısı aşağdaki satırlarlada yapılabilmektedir. 

• A+=2; //A’yı iki artırma
• A-=2;  //A’yı iki azaltma
• A*=2; //A’nın iki katını alma
• A/=2; // A’yı ikiye bölme
• A%=2; //A’nın 2 ye göre modülünü alma.

Bunlara ek olarak, programlamada genel olarak, sıralı takip eden işlemler için sayaç kullanılmaktadır. Bu durumda da sayıların tek tek artması veya azalması icap etmektedir. Bu durumda ise bunu yapmanın birkaç yolu vardır. Bu yöntemler aşağıda verilmektedir.

 

• A=A+1; veya A+=1; //Bir artırma
• A=A-1; veya A-=1; //Bir azaltma 

Bu tip sık kullanımlar için C++ dilinde aşağıdaki gibi basit işleçler bulunmaktadır.

 

• A++; //Bir artırma
• A--;//Bir azaltma

 

2.4. İf – Else Koşullu Kontrol Yapısı

İf – Else yapısı, herhangi bir koşula bağlı olarak gerçekleşmesini istediğimiz kod satırlarında kullandığımız yapıdır. Yapısal olarak Şekil.8 deki gibi bir yazılımı vardır.


Şekil.8

 

• <!--[if !supportLists]--><!--[endif]--><!--[if !supportLists]-->Hem if yapısında, hem de else yapısında ilgili kodlar “{ }” şeklinde gösterilmiş kıvırcık parantezler arasına yazılacaktır.

• Her else kendinden bir önceki if yapısının koşuluna bağlı olarak çalışır.

Şekil.8 dende görüleceği üzere, parantez içindeki koşul sağlanırsa, koşula bağlı kodlar çalıştırılacak, eğer parantez içindeki koşul sağlanmazsa, koşul sağlanmadığında çalışacak kodlar çalıştırılacaktır.

 

2.4.1. Mantıksal İşleçler:

if yapısı içindeki koşullar mantıksal koşullar olacaktır. Bu mantıksal koşul işlemlerini yapabilmek için, C++ dilinde mantıksal işleçlerden faydalınılır. Bu mantıksal işleçler ve isimleri aşağıda verilmiştir. 

• &&     : Mantıksal VE
• ||          : Mantıksal VEYA
• >         : Mantıksal Büyüktür
• <         : Mantıksal Küçüktür
• >=       : Mantıksal Büyüktür veya Eşittir
• <=       : Mantıksal Küçüktür veya Eşittir
• ==       : Mantıksal Eşittir
• !          : Mantıksal Değildir

Mantıksal işleçler, aritmetik işleçler gibi iki değişken veya durum üzerinde kıyaslama yapılmasını sağlar. İsterseniz bir örnek ile anlattıklarımızı perçinleyelim. 

Örnek 3: Bir öğretmen öğrencilerinin vize notlarını ve final notlarını girerek o öğrencinin sınıfı geçip geçmediğini söyleyen bir program yazarak işlerini hızlandırmak istemektedir. Bunun için bir program yazmaya karar veren öğretmen, bir öğrencinin geçmesi için gerekli olan şartları gözden geçirir. Buna göre bir öğrencinin vize notunun %40’ı ile final notunun %60’ının toplamı 50 puan veya üzerindeyse öğrenci sınıfı geçmektedir. Buna öğretmen nasıl bir C++ programı ile sorununu çözümler?

Cevap 3: Gayet basit bir matematik sorusudur. Vize ve final notlarının yüzdelerini alıp toplayarak ortalama not bulunacaktır. Daha sonra ekrana notla birlikte, eğer ortalama not 50 ye eşit veya elliden büyükse geçti yazacak, küçükse kaldı yazacaktır. Bu kıyaslama da if – else yapısı içinde yapılacaktır. Bu programın C++ kodu, Şekil.9 da görülmektedir.


Şekil.9

Bu kod incelendiğinde;

 

• A çerçevesindeki kodlarda, programımızda kullanacağımız değişkenleri kullanmaktayız. Bir öğrencinin geçmesi ve kalması ondalıklı hesaplarla mümkün olabileceğinden dolayı, bu problemde değişken olarak float tercih etmek daha doğru olacaktır.
• B çerçevesindekikodlarda, kullanıcı arayüzü ile kullanıcıdan vize ve final notlarını almaktayız. Dikkat edilirse, cin ve cout fonksiyonları aynı satıra yazılmıştır. Bunun bir sakıncası yoktur çünkü noktalı virgülden sonra başka bir kodun yazımına deva edebiliriz.
• C çerçevesindeki kodlarda, vize notu’nun %40’ı ve final notunun %60’ı alınarak toplanmakta ve ortalama ismindeki değişkene aktarılmaktadır.
• D çerçevesindeki kod’da if yapısı bulunmaktadır. Ortalama değişkeni’nin değeri 50 den büyükse veya eşitse ekrana ortalama not ve Geçti yazılır. Bu çerçeve içerisinde d.1 ve d.2 olarak isimlendirilmiş iki küçük çerçeve bulunmaktadır.
  • d.1 çerçevesindeki kod ile ekrana “ortalama:” yazılır.
  • d.2 çerçevesindeki kod ile ekrana ortalama isimli değişkenin değeri yazdırılır.
• E çerçevesindeki kod’da bir önceki mantıksal koşulun sağlanmaması durumunda icra edilecek kodlar bulunmaktadır. Eğer bir önceki if yapısının koşulu sağlanmazsa ekrana ortalama not ve Kaldi yazılır. Bu çerçevede e.1. ile gösterilen çerçeveye dikkat edilirse, alt satır parametresi yazıdan hemen sonra yazılmıştır. Bunda bir sakınca yoktur yazılabilir.

Görüldüğü üzere if – else yapısı mantıksal işlevlerin çözümlenmesinde kullanılmaktadır. 

Böylelikle C++ dersleri yazı serimizin ikincisini de bitirmiş oluyoruz. Yazımızın sonunda neler yaptığımızı tekrarlayalım.

• cin ve cout fonksiyonlarını, işlevlerini ve kullanılışlarını,
• Kullanıcı arayüzü kavramını ve cout fonksiyonunun bu amaçla nasıl kullanıldığını,
• Değişken tiplerini ve kullanılışlarını,
• Aritmetik ve Mantıksal İşlemleri,
• İf-Else yapısını